Τι είναι το Βυζάντιο;

Με αφορμή το ομότιτλο βιβλίο της Τζούντιθ  Χέριν που  κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ωκεανίδα.

Τι είναι λοιπόν το Βυζάντιο;

Αυτό είναι το βασικό ιστορικό ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει κάθε μαθητής – μαθήτρια της Ε΄ τάξης. Μπορεί όμως να απαντηθεί από τον μέσο Έλληνα, χωρίς να ολισθήσει σε στερεοτυπικά κλισέ τύπου παρακμιακής κοινωνίας. Σήμερα θα ακολουθήσουμε αντίθετη φορά στη χρονογραμμή και θα κινηθούμε από το αποτέλεσμα στο αίτιο, προσπαθώντας να αποφύγουμε τα «βυζαντινά λάθη».    

Ας δούμε λοιπόν κάποια βασικά χαρακτηριστικά αυτού του μοναδικού στην ιστορία παραδείγματος που ονομάζουμε Βυζάντιο:

Υπήρξε η μακροβιότερη αυτοκρατορία.

Η ερώτηση  που πρέπει να απαντηθεί, είναι όχι το γιατί «έπεσε» αλλά το πώς άντεξε;

Υπήρξε διαδοχή 90 περίπου αυτοκρατόρων και 120 περίπου πατριαρχών, άρα το αφήγημα περί θεοκρατικού κράτους αποχωρεί νωρίς από τη συζήτηση.

 

Μια άλλη εικόνα για το Βυζάντιο.

Η ονομασία με την οποία είναι πιο γνωστή η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είναι «Βυζάντιο».        Ωστόσο η πραγματικότητα απέχει πολύ από αυτό που πιστεύει ο πολύς κόσμος. Αν ορίσουμε την αυτοκρατορία ως ένα μηχανισμό διαχείρισης κρίσεων, τότε η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αποτελεί έναν από τους πιο αποτελεσματικούς  μηχανισμούς  που γνώρισε ο κόσμος στη μέχρι τώρα καταγεγραμμένη ιστορία του.

Οι Βυζαντινοί υπήρξαν οι διαχειριστές της παγκόσμιας δύναμης κατά τους πρώτους επτά αιώνες της ύπαρξης του κράτους. Διέπρεψαν σε μια σειρά πραγμάτων, τα οποία έδωσαν την ισχύ που είχε ανάγκη το κράτος, ώστε να μακροημερεύσει.

Ανέδειξαν μεγάλο αριθμό ικανών ηγεμόνων, εξαιρετικών στρατιωτικών, καινοτόμων θεολόγων, χρονογράφων και όλων των ειδών τα στελέχη.  

Αυτό που δυσκολεύει τον μη ειδικό να προσεγγίσει τη βυζαντινή ιστορία στηρίζεται στο ότι δεν υπάρχει σήμερα διάδοχο κράτος.

Η αλήθεια όμως που βγαίνει από τη μελέτη του βυζαντινού κόσμου είναι ότι ο σύγχρονος πολιτισμός της Δύσης είναι <μπολιασμένος> και πιθανώς να μην υπήρχε στη μορφή που τον ξέρουμε χωρίς την αμυντική θωράκιση που προσέφερε ο <κυματοθραύστης> των βαρβαρικών ορδών. Επί χίλια περίπου χρόνια η Κωνσταντινούπολη υπήρξε πρωτεύουσα και συνοριακό φρούριο. Ένα ακόμα στοιχείο που αναπτύχθηκε πρώτα στο Βυζάντιο και που παραβλέπεται είναι ότι η αυτοκρατορική αυλή είχε υψηλού επιπέδου διπλωματικές υπηρεσίες, γίνονταν τελετές στέψης αυτοκρατόρων και ασκούνταν εξουσία από γυναίκες.

Η Κωνσταντινούπολη ήταν το διοικητικό κέντρο μιας αυτοκρατορίας που συνδύαζε το γεωστρατηγικό σημείο με τη ρωμαϊκή διακυβέρνηση προσαρμοσμένη στον τόπο , το χρόνο και τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των κατοίκων του κράτους.

Η διοικητική οργάνωση του κράτους δημιουργούσε στους πολίτες ένα αίσθημα σιγουριάς (Ουάλης 363-378μ.Χ) και αυτοπεποίθησης . Οι πολίτες του κράτους είχαν ένα αίσθημα ανωτερότητας απέναντι στους άλλους λαούς, αυτή η αίσθηση <μεταφράστηκε> σε ανεξάντλητη πηγή ψυχικού σθένους που έσωσε το κράτος σε στιγμές που όλα έδειχναν να καταρρέουν(7ος-11ος αι).

Από την εποχή που αυτοκράτορας ήταν ο Ιουστινιανός (527-565) οι βασικές αρχές διοίκησης ήταν σταθερές και αμετάκλητες ως προς την ισχύ τους. Είχε δημιουργηθεί ένα ισχυρό πολιτισμικό πλαίσιο με τον συνδυασμό αρχαιοελληνικών και ρωμαϊκών στοιχείων.

Κατά τον μεγάλο σύγχρονο ιστορικό Φερνάν Μπροντέλ το βυζαντινό κράτος ορίζεται ως <μακρά διάρκεια> που αντιστέκεται σε αναταράξεις οι οποίες μπορεί να προέλθουν από αλλαγές στη διακυβέρνηση, νέες τάσεις και θρησκευτικές διαμάχες .Άλλο ένα στοιχείο ενότητας και διάρκειας υπήρξε η γλωσσική συνέχεια που συνέδεε τους λογίους του βυζαντίου με την αρχαιοελληνική παιδεία και γραμματεία. Οι λόγιοι σε όλη την ιστορία του κράτους έβρισκαν πηγή έμπνευσης και ενασχόλησης και μέτρο σύγκρισης τον σχολιασμό των κειμένων της αρχαιότητας στη φιλοσοφία,στα μαθηματικά ,την αστρονομία,τη γεωγραφία,την ιστορία ,και την ιατρική διασώζοντάς τα την ίδια στιγμή.

H βυζαντινή κοινωνία πορευόταν στους αιώνες με βάση την έννομη τάξη. Οι δικαστές ήταν εκπαιδευμένοι κρατικοί λειτουργοί και αμείβονταν για την εργασία τους. Οι κάτοικοι όλης της αυτοκρατορίας πίστευαν στο δίκαιο και έλυναν τις διαφορές τους στα δικαστήρια.

Αυτή ήταν σε γενικές γραμμές η παρουσία του βυζαντινού κράτους στον ιστορικό χρόνο με τις διαφοροποιήσεις που εξετάζονται σε επιμέρους ενότητες.