Η οικογενειακή θεραπεία, που αναφέρεται και ως οικογενειακή συμβουλευτική, είναι ένας κλάδος ψυχοθεραπείας που λειτουργεί με οικογένειες και ζευγάρια σε στενές σχέσεις για να προάγει την αλλαγή και την ανάπτυξη. Έχει την τάση να βλέπει την αλλαγή στα συστήματα αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών της οικογένειας. Τονίζει τις οικογενειακές σχέσεις ως σημαντικό παράγοντα ψυχολογικής υγείας.
Οι διαφορετικές σχολές οικογενειακής θεραπείας έχουν από κοινού την πεποίθηση ότι ανεξάρτητα από την προέλευση του προβλήματος και ανεξάρτητα από το αν τα άτομα θεωρούν ότι είναι ένα θέμα «ατομικό» ή «οικογενειακό», η συμμετοχή των οικογενειών σε λύσεις ωφελεί συχνά τους ίδιους. Αυτή η συμμετοχή των οικογενειών επιτυγχάνεται συνήθως με την άμεση συμμετοχή τους στη θεραπεία. Οι δεξιότητες του οικογενειακού θεραπευτή περιλαμβάνουν έτσι την ικανότητα να επηρεάζει τις συνομιλίες κατά τρόπο που καταλύει τα δυνατά σημεία, τη σοφία και την υποστήριξη του ευρύτερου συστήματος.
Στα πρώτα χρόνια ανάπτυξης αυτής της θεματικής ενότητας, πολλοί κλινικοί ιατροί καθορίζουν την οικογένεια με ένα στενό, παραδοσιακό τρόπο που συνήθως περιλαμβάνει γονείς και παιδιά. Καθώς το πεδίο έχει εξελιχθεί, η έννοια της οικογένειας ορίζεται πιο συχνά από την άποψη των ισχυρών υποστηρικτικών, μακροπρόθεσμων ρόλων και των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων που μπορεί ή δεν μπορεί να σχετίζονται βιολογικά ή με γάμο.
Τα εννοιολογικά πλαίσια που αναπτύχθηκαν από οικογενειακούς θεραπευτές, ειδικά εκείνα των θεωρητικών οικογενειακών συστημάτων, έχουν εφαρμοστεί σε ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινης συμπεριφοράς, συμπεριλαμβανομένης της οργανωτικής δυναμικής αυτού του συστήματος. Η οικογενειακή θεραπεία χρησιμοποιεί μία σειρά συμβουλευτικών και άλλων τεχνικών, όπως:
Δομική θεραπεία – εντοπίζει και ανακατασκευάζει την οργάνωση του οικογενειακού συστήματος.
Στρατηγική θεραπεία – εξετάζει τα πρότυπα των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας.
Αφηγηματική θεραπεία – αποκατάσταση της δεσπόζουσας αντιφατικής αφήγησης, έμφαση στο πλαίσιο, διαχωρισμός του προβλήματος από το άτομο.
Διαγονιδιακή θεραπεία – διαγενεατική μετάδοση μη-χρήσιμων μοτίβων πίστης και συμπεριφοράς.
Θεωρία επικοινωνίας.
Ψυχο-εκπαίδευση.
Ψυχοθεραπεία.
Συμβουλευτικές σχέσεις.
Εκπαίδευση σχέσεων.
Συστημική καθοδήγηση.
Θεωρία των συστημάτων.
Θεραπεία πραγματικότητας.
Το γενόγραμμα.
Ο αριθμός των συνεδριών εξαρτάται από την κατάσταση, αλλά ο μέσος όρος είναι 5-20 συνεδρίες. Ένας οικογενειακός θεραπευτής συναντά συνήθως αρκετά μέλη της οικογένειας ταυτόχρονα. Αυτό έχει το πλεονέκτημα να εντοπίζει τις διαφορές μεταξύ των τρόπων που τα μέλη της οικογένειας αντιλαμβάνονται τις αμοιβαίες σχέσεις καθώς και τα πρότυπα αλληλεπίδρασης, τα οποία γίνονται εμφανή τόσο για τον θεραπευτή όσο και για την οικογένεια. Αυτά τα μοτίβα συχνά αντικατοπτρίζουν συνηθισμένα μοτίβα αλληλεπίδρασης στο σπίτι, παρότι ο θεραπευτής ενσωματώνεται πλέον στο οικογενειακό σύστημα. Οι παρεμβάσεις της θεραπείας επικεντρώνονται συνήθως στα μοτίβα σχέσεων και όχι στην ανάλυση των παρορμήσεων του ασυνείδητου μυαλού ή του τραυματισμού των παιδιών από την πρώϊμη παιδική ηλικία, συμπεριλαμβάνοντας έτσι τόσο τη γραμμική όσο και την κυκλική αιτιώδη συνάφεια, και μπορούν να χρησιμοποιήσουν όργανα, όπως το γενόγραμμα, για να βοηθήσουν στην αποσαφήνιση των σχέσεων μεταξύ των γενεών.
Οι οικογενειακοί θεραπευτές τείνουν να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη συντήρηση ή /και την επίλυση των προβλημάτων και όχι για την προσπάθεια να εντοπίσουν μία και μοναδική αιτία. Ορισμένες οικογένειες ενδέχεται να αντιλαμβάνονται αναλύσεις αιτίου-αποτελέσματος ως προσπάθειες κατανομής ευθύνης σε ένα ή περισσότερα άτομα, με αποτέλεσμα για πολλές οικογένειες η εστίαση στην αιτιώδη συνάφεια να έχει μικρή ή καθόλου κλινική χρησιμότητα. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι χρησιμοποιείται ένας κυκλικός τρόπος αξιολόγησης προβλημάτων σε αντίθεση με μία γραμμική διαδρομή. Χρησιμοποιώντας αυτή τη μέθοδο, οι οικογένειες μπορούν να βοηθηθούν βρίσκοντας πρότυπα συμπεριφοράς, ποιες είναι οι αιτίες και τι μπορεί να γίνει για την καλύτερη κατάστασή τους.